IMG_2722
۲۶ دی , ۱۳۹۶

نیمکتِ شهر کتاب فرشته میزبان تاریخ شد

سومین نشست از مجموعه نشست های «نیمکت فرشته» در این مجموعه فرهنگی ـ هنری و با موضوع بررسی تاریخ اجتماعی ایران برگزار شد.

به گزارش روابط عمومی شهر کتاب فرشته؛ عصر سه شنبه بیست و ششم دی ماه سومین برنامه از سری نشست های «نیمکت فرشته» با حضور دکتر پرویز پیران و با موضوع بررسی تاریخ اجتماعی ایران در این مجموعه فرهنگی ـ هنری برگزار شد.

دکتر پیران ابتدای صحبت هایش را با موضوع مدرنیته و چگونگی تاثیرپذیری جامعه ایران از این پدیده آغاز نمود. او با اشاره به اینکه در بحث تحلیل محتوا و ببرسی تاریخ اجتماعی ایران، نیاز به دیالکتیک عام و خاص است بیان داشت: «اگر دانش بشری را موضوعی عام در نظر بگیریم، این موضوعِ عام می بایست در ظرفی خاص قرار گرفته و جامعه مورد نظر از چنین صافی گذر کند. اینجاست که به بحث مدرنیته می رسیم. طبق بررسی های من، چنین دیالکتیکی در گذشته وجود داشته است. در دوران بعد از اسلام پس از خاموش شدنِ تب و تاب جنگ و خون ریزی، اندک اندک نهضت ترجمه آغاز شد و منابع یونانی به زبان های عربی و فارسی ترجمه شد. خیلی ها به اشتباه این نکته را بیان داشته اند که فلسفه ایرانی بعد اط اسلام چیزی نیست جز فلسفه یونان که به شریعت اسلامی نزدیک شده است. اما در همین دوران چهره هایی چون خیام، زکریای رازی و مهم تر از همه شیخ شهاب الدین سهروردی را می بینیم. سهروردی با تکیه بر آرای هرمس و حکمت خسروانی ایران باستان نظام فکری جدیدی را شکل می دهد. این اتفاق تا زمانی صفویه کم و بیش در آرای افرادی چون ملاصدرا ادامه می یابد، اما زمانی که به مدرنیته می رسیم به ناگهان همه چیز متوقف می شود حال باید دید مدرنیته اساسا چیست. من در خصوص این پدیده در ایران تمثیلی به کار می برم؛ در این تمثیل کشور ایران مانند فردی است که پتکی به سرش اصابت می کند و حدود چهارصد سال بیهوش می شود. در همین زمان اتفاقات بی نظیری در اقصا نقاط عالم ایجاد و دنیای جدیدی شکل می گیرد. صد سال پیش علائم حیاتی در این فرد بیهوش به وجود می آید، لحظه ای که در حال به هوش آمدن است خوابی می بیند اما به زبانی بیگانه، فرد عاشق آن خواب می شود اما زمانی که به هوش می آید خواب را به صورت مقطع و بریده بریده به خاطر می آورد. در نهایت برای ترجمه این خواب به دیکشنری رجوع می کند و از سوی دیگر بر اساس همین خواب، گذشته خود را به کلی محو و فراموش می کند. و عجیب تر آنکه بر اساس این خواب یگانه تاریخ خود را بازنویسی می کند و تاریخش تحریف می شود. اینجاست که موضوع دیالکتیک عام و خاص فراموش می شود و در مقابل مجموعه ای «آنومیک» در جامعه و اندیشه ایرانی شکل می گیرد. مدرنیته قابل نفی و یا انکار نیست اما آنچه که ایرانی از مدرنیته برداشت کرده است، ترجمه ای دیکشنری وار است؛ مغلوط و تا درصد بالایی بی ربط با جامعه خود.»

دکتر پیران در بخش دیگری از صحبت های خود به سه نگاهی که در ایران نسبت به پدیده مدرنیته وجود داشت اشاره می کند: «سه نوع نگاه نسبت به مدرنیته وجود داشت؛ نخست نگاهی بسیار سنتی که هر آنچه که از غرب می رسد را نادرست می داند. برخی دیگر اعتقاد به سرتاپا غربی شدن داشتند و در این میان کسانی هم بودند که سعی در ترکیب سنت های گذشته خود با مدرنیته داشتند. روشنگری در غرب به خودی خود جریان بسیار مفید و درستی است اما زمانی که از غرب به شرق می آید، داستان کاملا تغییر می کند.»

این جامعه شناس ادامه داد: «تاریخ اجتماعی اتفاقات بسیاری را شاهد بوده است. تا دهه ۶۰ میلادی معتقد بودند که تاریخ اجتماعی پلی است میان ستاریخ سیاسی و تاریخ اقتصادی. این نوع نگاه، نگاه قدیمیِ به تاریخ اجتماعی است. بعدها نگاه جدیدی شکل می گیرد که تاریخ اجتماعی را مربوط به مردم و خارج از تعینات نهاد سیاسی جامعه می داند و اینجاست که تاریخ از منظر انسان شناسی، باستان شناسی، قوم شناسی و … بررسی می شود. این مسئله هم زمان می شود با روی کار آمدن مکتب «آنال» در فرانسه و هم چنین بررسی اتفاقات تاریخی. مکتب آنال، تاریخ را بستری می داند که مباحث اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و … می بایست بر پایه آن شکل بگیرد. اینجاست که موضوع کلیتِ جامعه مطرح می شود و در این بین کلیت جامعه شامل ساختار اجتماعی و فرایندهای اجتماعی است. اما با کمال تاسف مکتب آنال هیچ گاه در ایران معرفی نشد.»

در بخش دیگری از این نشست، دکتر پیران با اشاره به جنبش های اجتماعی در جامعه ایران گفت: «بخش عمده ای از تاریخ اجتماعی ایران را، جنبش های اجتماعی می سازد که البته الگوی بسیار عجیبی دارد، به این معنا که به محض اینکه یک الگوی جدید پیروز می شود، سریعا الگوی قدیمی بازتولید می شود. این نکته نشان از این دارد که نا امنی در جامعه ایران اجازه شکل گیری الگوهای دیگر را نمی دهد. در اینجا به دو رویه از زندگی انسانِ ایرانی می رسیم که در واقع جوهر تاریخ اجتماعی ایران را شکل می دهد؛ در واقع خواست مردم برای جنبش و از سوی دیگر تمایل آنها به وجود حاکمی در راس برای حفظ و برقراری امنیت. بنابراین بررسی؛ برخی از ویژگی هایی چون فرصت طلبی، هیجانی بودن و … که ممکن است در فرهنگ رفتاری مردم ایران وجود داشته باشد، ناشی از تلاش آنها برای بقا و بر مبنای زمینه زیست اجتماعی آنها بوده است. در این مواردی مانند ناامنی، ناکارآیی سیستم و افزایش والی گری و … که ما را به نظریه راهبرد و سیاست سرزمینی جامعه ایران می رساند که برآمده از بررسی های اخبر ماست.»

گفتنی است دکتر پرویز پیران، جامعه شناس و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی بوده و هم چنین مشاور ارشد سازمان ملل متحد از سال ۱۹۹۹ تاکنون، عضو هیئت علمی آکادمی سوئیس برای توسعه از سال ۲۰۰۳، عضو هیئت مشاوران علمی فصلنامه «کودکان، جوانان و محیط زیست» دانشگاه کلرادو ایالات متحده آمریکا و عضو هیئت مشاوران بسیاری از مجلات داخلی همچون رفاه اجتماعی معماری و فرهنگ نیز هستند.

گزارش: سبا فرجاد

عکس: آسا عالیخانی